BRCA1 ve BRCA2 Genleri Nedir?

Tıp dilinde BRCA, İngilizce “BReast CAncer” (meme kanseri) kelimelerinin ilk harflerinden türetilmiştir. İsimleri ürkütücü gelse de, aslında BRCA1 ve BRCA2 genleri vücudumuzun koruyucu kahramanlarıdır. Bu genlerin temel görevi, hücrelerimizde her gün meydana gelen DNA hasarlarını onarmak ve hücrelerin kontrolsüzce çoğalarak tümöre dönüşmesini (kanserleşmeyi) engellemektir. Yani sağlıklı çalıştıklarında bizi kanserden korurlar.

Ancak bazen bu genlerin yapısında, doğuştan gelen ve işlevlerini bozan “mutasyon” adı verilen kalıtsal değişiklikler olabilir. Eğer bir kişide BRCA mutasyonu varsa, DNA onarım mekanizması tam çalışamaz ve hücreler zamanla kontrolden çıkarak kanserleşmeye daha yatkın hale gelir. Önemli bir detay da şudur: BRCA genleri sadece kadınlarda değil, erkeklerde de bulunur. Yani bu mutasyon babadan da kız veya erkek çocuğa geçebilir. Kalıtım şekli otozomal dominanttır; bu da mutasyonu taşıyan bir ebeveynin bunu çocuğuna aktarma riskinin %50 olduğu anlamına gelir.

BRCA Mutasyonu Hangi Kanser Risklerini Artırır?

BRCA mutasyonu taşımak, kişinin kesin olarak kanser olacağı anlamına gelmez; ancak belirli kanser türlerine yakalanma ihtimalinin genel popülasyona göre önemli ölçüde artması demektir. Bu artış, cinsiyete ve mutasyonun tipine (BRCA1 veya BRCA2) göre farklılık gösterir.

KADINLARDA RİSKLER:

Meme Kanseri Riski: Genel popülasyondaki bir kadının yaşam boyu meme kanserine yakalanma ihtimali yaklaşık %12-13 civarındayken, mutasyon taşıyıcılarında bu oran çok daha yüksektir. BRCA1 mutasyonu taşıyan kadınlarda yaşam boyu meme kanseri riski %55 ile %72 arasında, BRCA2 mutasyonu taşıyanlarda ise %45 ile %69 arasında değişmektedir. Ayrıca bu mutasyonlara sahip kadınlarda hastalığın 40 yaşından önce, yani daha genç yaşlarda ortaya çıkma ihtimali belirgin şekilde daha fazladır.

Over (Yumurtalık) Kanseri Riski: Yumurtalık kanseri normalde toplumda %1-2 gibi düşük bir oranda görülürken, BRCA mutasyonları bu riski de artırır. BRCA1 mutasyonunda yaşam boyu over kanseri riski %39-44 aralığına, BRCA2 mutasyonunda ise %11-17 aralığına yükselebilmektedir. Yumurtalık kanserinin erken evrede belirti vermemesi nedeniyle bu bilginin önceden bilinmesi hayat kurtarıcı izlemler yapılmasını sağlar.

Diğer Kanserler: Kadınlarda artan risk sadece meme ve over ile sınırlı değildir. Özellikle pankreas kanseri riskinde artış gözlenmektedir. Ayrıca, bilhassa BRCA1 mutasyonu taşıyıcılarında mide kanserine, her iki mutasyonda ise melanom adı verilen cilt kanserine yakalanma riskinde hafif de olsa bir artış söz konusudur.

ERKEKLERDE RİSKLER: Erkeklerin de bu genleri taşıdığını ve risk altında olduğunu unutmamak gerekir. Özellikle BRCA2 mutasyonu taşıyan erkeklerde, normalde çok nadir görülen erkek meme kanseri riski belirgin şekilde artar. Bunun yanı sıra, prostat kanserine yakalanma ihtimali artarken, hastalığın daha agresif (hızlı ilerleyen) formlarda görülme riski de yükselir. Erkeklerde de pankreas kanseri riski, tıpkı kadınlarda olduğu gibi artış gösterir.

BRCA1 ve BRCA2 Genetik Testi Nedir?

Bu test, kişinin DNA’sını inceleyerek bahsettiğimiz bu önemli koruyucu genlerdeki kusurları arayan özel bir laboratuvar analizidir. Uygulaması son derece basittir; kişiden alınan standart bir kan örneği üzerinden çalışılır. Temel amacı, BRCA1 ve BRCA2 genlerinin dizilimini satır satır okuyarak, kanser riskini artıran zararlı (patojenik) mutasyonların varlığını tespit etmektir.

Test sonucunda kişi “mutasyon taşıyıcısı” veya “taşıyıcı değil” olarak değerlendirilir. Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle birlikte, tek başına BRCA bakmak yerine genellikle “genişletilmiş kalıtsal kanser panelleri” kullanılır. Bu paneller sayesinde aynı kan örneğinden PALB2, CHEK2, ATM gibi meme kanseri riski ile ilişkili diğer genler de eş zamanlı olarak incelenir. Unutulmamalıdır ki bu bir kanser tanısı (teşhis) testi değildir; sadece kişinin gelecekteki kanser riskini belirleyen bir yatkınlık (risk değerlendirme) testidir.

BRCA Genetik Testi Kimlere Yapılmalı?

Medyada sıkça yer almasına rağmen, BRCA genetik testi her kadına rutin bir tarama (check-up) olarak önerilmez. Testin yapılması için, kişinin kendi tıbbi geçmişinde veya ailesinde belirli klinik kriterlerin bulunması ve sürecin mutlaka bir genetik danışman tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Test İçin Uygun Kriterler:

Özel Durumlar: Riskli aile geçmişine sahip olup profilaktik (önleyici) meme veya yumurtalık ameliyatı düşünen kadınlar, bu geri döndürülemez kararı vermeden önce mutlaka genetik durumlarını bilmelidirler. Ayrıca tüp bebek (IVF) tedavisine hazırlanan ve mutasyonu bebeğine geçirmek istemeyen çiftler için, PGT-M (embriyoda genetik ayıklama) öncesinde bu testin yapılması şarttır.

Aile öykünüzün risk taşıyıp taşımadığını değerlendirmek ve [randevu almak için bize ulaşın].

BRCA Genetik Testi Nasıl Yapılır?

Kalıtsal kanser riskini belirleme süreci sadece bir kan vermekten ibaret değildir; baştan sona özenle yönetilmesi gereken hassas bir yoldur:

Adım 1: Genetik Danışmanlık (Zorunlu) Test öncesi mutlaka uzman bir genetik danışmanla görüşülür. Soyağacınız (pedigree) çıkarılarak ailenizdeki kanser vakaları detaylıca incelenir. Testin ne anlama geldiği, olası pozitif veya negatif sonuçların hayatınızı nasıl etkileyeceği size şeffafça anlatılır ve psikolojik olarak sürece hazırlanmanız sağlanır.

Adım 2: Kan Örneği Alma (10-15 dakika) Değerlendirme sonrası uygun bulunursanız, kolunuzdan 5-10 ml kadar kan alınır. Bu işlem için aç veya tok olmanız fark etmez. Kanınız, DNA yapısının bozulmasını engelleyen özel koruyucu tüplere aktarılarak laboratuvara gönderilir.

Adım 3: Laboratuvar Analizi (14-21 gün) Gelişmiş genetik laboratuvarlarında, BRCA1 ve BRCA2 genlerinin tüm kodlama bölgeleri NGS (yeni nesil dizileme) teknolojisiyle harf harf okunur. Aynı zamanda MLPA yöntemi kullanılarak gende büyük kopukluklar (delesyon) veya tekrarlar (duplikasyon) olup olmadığı taranır. Bulunan genetik değişiklikler (varyantlar); zararlı (patojenik), belirsiz (VUS) veya zararsız (benign) olarak uluslararası standartlara göre sınıflandırılır.

Adım 4: Sonuç Değerlendirme Danışmanlığı Çıkan test sonuçları, asla sadece bir kağıt olarak elinize verilmez; mutlaka genetik danışmanınızla birlikte, karşılıklı görüşerek açıklanır. Eğer sonuç pozitif çıkarsa (mutasyon saptanırsa), hayatınızı koruyacak olan kişiselleştirilmiş takip ve önlem planı uzman doktorlarınızla birlikte oluşturulur. Ayrıca diğer aile bireylerinin de risk altında olup olmadığını belirlemek için “cascade” (kademeli) tarama süreci planlanır.

BRCA Test Sonuçları Ne Anlama Gelir?

Laboratuvardan gelen sonuçların doğru anlaşılması, gereksiz panik yaşanmaması veya sahte bir güven hissine kapılınmaması için çok önemlidir. Bu süreçte genetik danışmanınız size en doğru rehberliği sunacaktır.

Pozitif Sonuç (Zararlı Mutasyon Var): Test sonucunun pozitif olması, BRCA genlerinizden birinde kalıtsal ve zararlı bir mutasyon taşıdığınızı gösterir. Bu durum, yaşam boyu meme kanseri riski ve over kanseri riskinizin arttığı anlamına gelir; ancak kesinlikle “kanser oldunuz” veya “%100 kanser olacaksınız” demek değildir. Her BRCA taşıyıcısı hayatı boyunca kansere yakalanmaz; hatta bazı taşıyıcılar çok uzun ve sağlıklı bir ömür sürerler. Pozitif sonucun en büyük avantajı, size bu riski yönetme, erken teşhis için sıkı takip programlarına girme ve önleyici cerrahi gibi hayat kurtarıcı seçenekleri değerlendirme fırsatı sunmasıdır.

Negatif Sonuç (Mutasyon Yok): Negatif sonuç, BRCA1 veya BRCA2 genlerinizde kanser riskini artıran zararlı bir mutasyon bulunmadığını gösterir. Bu oldukça rahatlatıcı bir haberdir. Ancak bu sonuç, hayatınız boyunca asla kanser olmayacağınız anlamına gelmez; sizin de tüm kadınlar gibi genel popülasyon riskiniz (yaklaşık %12) devam etmektedir. Eğer ailenizde çok yoğun bir kanser öyküsü varsa, negatif BRCA sonucuna rağmen hastalık riskiniz başka genetik faktörlerden kaynaklanıyor olabilir. Bu nedenle, yaşıtlarınız gibi düzenli yıllık mamografi ve jinekolojik kontrollerinizi aksatmamanız hayati önem taşır.

Belirsiz Öneme Sahip Varyant (VUS – Variant of Uncertain Significance): Bazen genetik dizilimde bir değişiklik (varyant) bulunur, ancak mevcut bilimsel verilere göre bu değişikliğin kanser riskini artırıp artırmadığı henüz tam olarak bilinmemektedir. Buna VUS denir. Bu sonuç “pozitif” anlamına gelmez ve genellikle radikal önleyici ameliyatlar için bir gerekçe oluşturmaz. Bilim dünyası yeni veriler elde ettikçe bu varyantlar zamanla “zararlı” veya “zararsız” olarak yeniden sınıflandırılır. Bu nedenle VUS sonucu alan kişilerin genetik merkezleriyle periyodik iletişimde kalmaları ve takiplerini sürdürmeleri önerilir.

BRCA Pozitif Çıkarsa Ne Yapılmalı?

Öncelikle derin bir nefes alın. Mutasyonu önceden bilmek, hastalığa yakalanmadan önce kontrolü elinize almanız demektir. BRCA pozitif bireyler için, genetik danışman ve onkologların birlikte yürüttüğü, riski en aza indirmeyi hedefleyen çok net stratejiler vardır:

Yükseltilmiş Tarama Programı: Kanserin oluşmasını engelleyemesek de, onu en erken ve en tedavi edilebilir aşamada yakalayabiliriz. Bu nedenle taşıyıcı kadınlara 25-30 yaşlarından itibaren her yıl, mamografiden daha hassas olan Meme MR (emar) çekilmesi önerilir. 30 yaşından itibaren ise bu takibe yıllık mamografi eklenir ve her 6 ayda bir uzman hekim tarafından klinik meme muayenesi yapılır. Yumurtalık (over) taraması için ise transvajinal ultrasonografi ve kanda CA-125 tümör belirteci testi düzenli olarak takip edilir.

Önleyici (Profilaktik) Müdahaleler: Birçok kadın, riski büyük oranda (%90-95) ortadan kaldırmak için sağlıklı meme dokusunun cerrahi olarak boşaltılıp yerine silikon yerleştirilmesi işlemini (risk azaltıcı mastektomi) tercih etmektedir. Yumurtalık kanserinin erken teşhisi zor olduğundan, çocuk sahibi olma planları tamamlandıktan sonra (genellikle 35-40 yaş arası) yumurtalıkların ve tüplerin koruyucu amaçla alınması (risk azaltıcı salpingo-ooforektomi) tıbben çok güçlü bir şekilde önerilmektedir. Ayrıca, doktor kontrolünde risk düşürücü bazı hormon baskılayıcı ilaçların (kemoprevansiyon) kullanılması da seçenekler arasındadır.

Üreme Planlaması: Anne veya baba adayı BRCA taşıyıcısıysa, bu genetik kusuru doğacak bebeklerine geçirmemek için Tüp Bebek (IVF) yöntemine başvurabilirler. PGT-M adı verilen işlemle, embriyolar laboratuvar ortamında genetik olarak incelenir ve sadece BRCA mutasyonu taşımayan, tamamen sağlıklı embriyolar anne rahmine transfer edilir.

Yaşam Tarzı Önerileri: Genetiğimizi değiştiremeyiz ama riskleri yaşam tarzımızla baskılayabiliriz. Sağlıklı bir kiloda kalmak, düzenli fiziksel egzersiz yapmak ve alkol tüketimini kısıtlamak kanser riskini düşüren önemli faktörlerdir. Ayrıca, mümkün olduğunca uzun süre bebek emzirmek de meme dokusunu koruyucu etki göstermektedir.

BRCA Pozitif Erkekler İçin Öneriler: Erkek taşıyıcıların da 40 yaşından itibaren düzenli prostat kanseri taraması (PSA testi ve muayene) yaptırmaları hayati önem taşır. Ayrıca göğüs bölgelerinde oluşabilecek sertlik veya kitlelere karşı meme kanseri farkındalığına sahip olmaları ve şüpheli durumlarda hemen doktora başvurmaları gerekmektedir.

ÖNEMLİ UYARI: Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Her insanın bedeni ve hikayesi farklıdır. BRCA pozitif bireylerin takip ve koruyucu tedavi planını mutlaka kişiye özel olarak, genetik danışman ve uzman onkolog birlikte belirlemelidir.

BRCA Genetik Testi Fiyatları

Hastalarımızın genetik test sürecinde haklı olarak merak ettikleri bir diğer konu da maliyetlerdir. BRCA1 BRCA2 testi için tek ve sabit bir ücret bulunmamaktadır, çünkü fiyatı etkileyen birçok tıbbi ve teknik değişken vardır.

Öncelikle, onkoloğunuzun veya genetik danışmanınızın sizden ne tür bir analiz istediği maliyeti doğrudan belirler. Sadece BRCA1 ve BRCA2 genlerine bakılan dar bir testin fiyatı ile; içinde PALB2, TP53 gibi 10 ila 30 farklı geni barındıran kapsamlı kalıtsal kanser panelinin fiyatı birbirinden farklıdır. Ayrıca laboratuvarda kullanılan teknolojinin klasik Sanger dizileme mi yoksa gelişmiş NGS (yeni nesil dizileme) mi olduğu ve gende oluşan büyük genetik kayıpları bulmaya yarayan MLPA analizinin fiyata dahil edilip edilmediği de önemlidir. Sürecin ayrılmaz bir parçası olan uzman genetik danışmanlık hizmetinin paket içinde sunulması da maliyeti değiştiren faktörlerdendir.

Özel sağlık sigortanız varsa, poliçenizin kalıtsal kanser testlerini belirli şartlar altında (özellikle güçlü aile öyküsü varlığında) karşılayıp karşılamadığını öğrenmek için sigorta şirketinizle iletişime geçebilirsiniz. Kesin ve size en uygun test maliyetini belirleyebilmek için uzmanlarımızla bireysel bir değerlendirme yapılması en doğru adımdır.

BRCA genetik testi güncel fiyatları hakkında bilgi almak ve ücretsiz genetik danışmanlık randevusu oluşturmak için [hemen iletişime geçin].

BRCA Testi ile Diğer Testlerin Farkı

Onkoloji pratiğinde sıklıkla kafa karışıklığı yaratan genetik test kavramlarını doğru anlamak süreci kolaylaştıracaktır:

BRCA Testi (Kalıtsal/Germline): Bu sayfada bahsettiğimiz testtir. Hastadan alınan temiz kan örneğinden (veya tükürükten) bakılır. Amaç, kişinin doğuştan itibaren tüm hücrelerinde taşıdığı, ailesinden (anne veya babasından) miras aldığı genetik mutasyonları bulmaktır. Eğer bu test pozitifse, mutasyon hastanın çocuklarına ve kardeşlerine de geçebilir. Temel amacı kanser riskini öğrenmek ve önleyici, koruyucu kararlar (ameliyat, sıkı takip vb.) almaktır.

TÜMÖR Testi (Somatik Profilleme): Bu test kandan değil, kişinin hastalığa yakalandıktan sonra ameliyatla veya biyopsiyle alınan kanserli dokusundan yapılır. Sadece o tümörün içinde, sonradan (yaşam sırasında) meydana gelmiş mutasyonları arar. Bu mutasyonlar kalıtsal değildir, yani ailenin diğer üyelerine geçmez. Tümör testinin tek amacı, onkoloğun o hastaya hangi “akıllı ilacı” veya kemoterapiyi vereceğini seçmesine yardımcı olmaktır.

BRCA Testi vs. NIPT (Serbest Fetal DNA): Bazen hamile kadınlar genetik testleri birbirine karıştırabilmektedir. NIPT (Non-İnvaziv Prenatal Test), hamilelik sırasında anneden alınan kanla anne karnındaki bebeğin genetiğine (Down Sendromu gibi) bakan bir testtir. BRCA testi ise anne adayının kendi kanser riskini belirleyen tamamen farklı bir genetik incelemedir. İkisi birbirinden bağımsız, farklı amaçlara hizmet eden tıbbi süreçlerdir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

BRCA testi kaç yaşında yapılmalı? Genetik danışmanlık süreci ve bilgilendirme yasal olarak 18 yaşından itibaren yapılabilir; ancak kalıtsal meme ve yumurtalık kanseri genellikle ileri yaşlarda ortaya çıktığı için testin yapılması çoğunlukla 25 yaş sonrasına önerilir. Ancak ailenizde 25-30 yaş gibi çok erken yaşlarda kanser tanısı almış akrabalarınız varsa, genetik uzmanı testin daha erken yapılmasına karar verebilir.

BRCA pozitif çıkarsam kesin kanser olur muyum? HAYIR. Bu, hastalarımızın en çok endişe duyduğu noktadır ancak gerçek bu değildir. BRCA taşıyıcısı olmak sadece hastalığa yakalanma ihtimalinizin (riskinizin) normalden yüksek olması demektir, kesinlik ifade etmez. Birçok BRCA taşıyıcısı hayatı boyunca hiç kanser olmaz. Bu bilgiyi bilmek, düzenli takip ve önleyici adımlarla kanser riskini neredeyse sıfıra indirme şansı verir.

BRCA testi her kadına önerilir mi? Hayır, test her kadına rutin bir sağlık taraması olarak uygulanmaz. Aile öyküsündeki kanser sıklığı, hastalığa yakalanma yaşı ve kanserin türü gibi belirli klinik kriterler değerlendirilmelidir. Bir genetik danışmanla görüşerek, sizin ve ailenizin bu zorunlu test kriterlerini karşılayıp karşılamadığını öğrenebilirsiniz.

Erkekler BRCA testi yaptırmalı mı? Evet, özellikle ailesinde bilinen bir BRCA mutasyonu varsa veya ailede erkek meme kanseri öyküsü bulunuyorsa erkeklerin de test yaptırması gereklidir. Mutasyon taşıyan erkeklerde hem kendilerinin prostat ve pankreas kanseri riski artar, hem de bu mutasyonu %50 ihtimalle kendi kız ve erkek çocuklarına geçirebilirler.

BRCA negatif çıktı, hiç kanser olmam mı? Hayır, maalesef böyle bir garanti yoktur. BRCA genlerinizde bir kusur olmaması, o mutasyonlara bağlı yüksek riski taşımadığınızı gösterir. Ancak siz de toplumdaki her birey gibi çevresel faktörlere ve yaşlanmaya bağlı olarak genel kanser riski (meme kanseri için %12) taşımaya devam edersiniz. Bu nedenle yaşınıza uygun düzenli mamografi ve jinekolojik kontrollerinizi ihmal etmemelisiniz.

Hamilelikte BRCA testi yapılabilir mi? Tıbbi olarak evet, yapılabilir. Analiz sadece basit bir kan örneği gerektirdiği için hamileliğe veya bebeğe hiçbir fiziksel zararı yoktur. Ancak, sonuç pozitif çıkarsa hamile bir kadının yaşayabileceği ağır psikolojik stres ve stresin gebeliğe etkileri düşünüldüğünde, testin tercihen hamilelikten önce veya doğumdan sonra yapılması çok daha sağlıklı bulunur.

BRCA testi sonucu aile bireylerimi etkiler mi? Kesinlikle etkiler. Kalıtsal bir test olduğu için sizin pozitif çıkmanız, o mutasyonun ailenizin kan bağında dolaştığını kanıtlar. Kardeşleriniz, çocuklarınız ve anne-babanızın da %50 ihtimalle aynı riski taşıdığı anlamına gelir. Bu durumda diğer aile üyelerinin de test edilmesi için genetik danışmanlık (cascade tarama) şiddetle önerilir.

BRCA testi sonucu sigorta şirketleriyle paylaşılır mı? Türkiye Cumhuriyeti yasalarında kişisel sağlık verilerinin korunması kanunu esastır ve genetik ayrımcılık yasağı bulunur; yani izniniz olmadan bu veriler üçüncü şahıslarla paylaşılamaz. Ancak özel sağlık sigortası veya hayat sigortası yaptırmadan önce, test sonuçlarının poliçe kapsamını nasıl etkileyebileceğini genetik danışmanınızla gizlilik çerçevesinde görüşmeniz en güvenli yoldur.